Trong một diễn biến bất ngờ vào đầu tháng này, Philippines đã trở thành quốc gia Đông Nam Á hiếm hoi được Iran chính thức cấp quyền đi qua eo biển Hormuz một cách an toàn, không bị cản trở.
Sự ưu ái này từ phía Tehran ngay cả khi Philippines vẫn duy trì liên minh quân sự chặt chẽ với Hoa Kỳ, là một chỉ dấu quan trọng về “ngoại giao thuyền viên” – một loại sức mạnh mềm mà Philippines đã dày công xây dựng qua nhiều thập kỷ.
Việc Iran chọn Philippines để cấp “mã thông hành” giữa lúc bao vây các đối thủ khác cho thấy vai trò không thể thay thế của đội ngũ hơn 400.000 thuyền viên Philippines đang vận hành các đội tàu quốc tế, vốn là mạch máu của thương mại toàn cầu.
Khác với quan niệm thông thường về một đội tàu khổng lồ về mặt trọng tải, Philippines thực tế đang theo đuổi một chiến lược hàng hải đặc thù: tập trung vào quản lý, dịch vụ và tính linh hoạt hơn là sở hữu tài sản cố định quy mô lớn.
Đội tàu quy mô nhỏ nhưng đáng nể
Dựa trên dữ liệu từ Cơ quan Quản lý Công nghiệp Hàng hải (MARINA), tính đến tháng 6 năm 2025, đội tàu đăng ký tại Philippines phục vụ các tuyến quốc tế có số lượng 97 chiếc.
Một đặc điểm cực kỳ quan trọng của ngành hàng hải Philippines là 99% đội tàu quốc tế (96 trên tổng số 97 tàu) hoạt động theo mô hình thuê tàu nước ngoài. Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp Philippines đóng vai trò là nhà điều hành và quản lý, vận hành các con tàu thuộc sở hữu của các thực thể quốc tế dưới lá cờ Philippines.
Chiến lược này mang lại sự linh hoạt tối đa trong bối cảnh thị trường vận tải biển đầy biến động. Thay vì phải gánh chịu rủi ro từ việc khấu hao tài sản tàu biển trị giá hàng trăm triệu USD, các công ty Philippines tập trung vào năng lực vận hành và tận dụng nguồn nhân lực thuyền viên dồi dào tại chỗ.
Trong khi đội tàu trực tiếp có xu hướng thu hẹp về trọng tải, thì hệ sinh thái các doanh nghiệp hỗ trợ hàng hải tại Philippines lại chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng. Tính đến tháng 6/2025, số lượng các doanh nghiệp hàng hải được công nhận đã đạt con số 523, tăng từ 508 vào năm 2024.
Đại lý vận tải là phân khúc tăng trưởng mạnh nhất với mức tăng 38% chỉ trong vòng 6 tháng đầu năm 2025, đạt 175 công ty. Sự gia tăng này cho thấy lưu lượng giao thông hàng hải tại các cảng của Philippines đang tăng lên, đòi hỏi nhiều dịch vụ hậu cần và thủ tục hơn.
Số lượng các công ty quản lý tàu cũng phục hồi nhẹ lên con số 50, phản ánh nhu cầu duy trì tiêu chuẩn vận hành quốc tế. Cung ứng nhân lực vẫn là lĩnh vực thống trị với 307 công ty, chiếm 56% tổng số doanh nghiệp hàng hải. Đây chính là “xương sống” tạo nên vị thế của Philippines trên trường quốc tế.
Tổng vốn điều lệ của các doanh nghiệp này đạt 13 tỷ Peso vào giữa năm 2025, trong đó các “ông lớn” như Britoil Offshore Phils. Inc. (8,5 tỷ Peso) và NYK-Fil Ship Management đóng vai trò dẫn dắt dòng vốn.
Điều này minh chứng rằng Philippines đang chuyển mình mạnh mẽ thành một “trung tâm dịch vụ và quản lý hàng hải” thay vì chỉ là một quốc gia sở hữu tàu đơn thuần.
Năng lực hàng hải ấn tượng của Philippines
Xét về tổng trọng tải (Deadweight Tonnage – DWT), Philippines hiện đứng ở vị trí khá khiêm tốn so với các cường quốc hàng hải trong ASEAN. Dữ liệu từ Lowy Institute cho năm 2025 cho thấy một sự phân cấp rõ rệt.
So với Việt Nam (11,6 triệu DWT), đội tàu đăng ký cờ Philippines (5,6 triệu DWT) chỉ bằng khoảng một nửa. Trong khi đó, Singapore vẫn ở một đẳng cấp hoàn toàn khác với hơn 152 triệu DWT, đóng vai trò là một trong những trung tâm đăng ký tàu lớn nhất thế giới.
Một điểm so sánh thú vị khác là với Indonesia. Indonesia hiện sở hữu số lượng tàu đăng ký lớn nhất thế giới với 11.422 chiếc. Tuy nhiên, phần lớn đội tàu này là các tàu nhỏ phục vụ vận tải nội địa giữa hơn 17.000 hòn đảo của nước này, được hỗ trợ bởi luật Cabotage nghiêm ngặt (yêu cầu tàu hoạt động nội địa phải mang cờ quốc gia).
Ngược lại, Philippines không sở hữu số lượng tàu khổng lồ như Indonesia nhưng lại có lợi thế tuyệt đối về chất lượng và sự công nhận quốc tế đối với đội ngũ vận hành. Philippines tập trung vào việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe của IMO và EU, giúp thuyền viên và các đơn vị quản lý của họ có thể tham gia vào bất kỳ phân khúc cao cấp nào của hàng hải thế giới.
Đội tàu Philippines, dù trực tiếp hay thông qua các tàu thuê, đang vận chuyển những loại hàng hóa đóng vai trò mạch máu cho nền kinh tế quốc gia và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thỏa thuận với Iran đặc biệt nhấn mạnh đến ba nhóm hàng hóa mà Philippines được phép vận chuyển qua eo biển Hormuz mà không bị cản trở:
Dầu thô và các sản phẩm dầu tinh lọc: Đây là mặt hàng quan trọng nhất. Philippines nhập khẩu 98% dầu từ Trung Đông. Các tàu chở dầu từ Saudi Arabia, UAE và Qatar (với hơn 5,86 triệu thùng nhập khẩu trong năm 2024) bắt buộc phải đi qua Hormuz để về các nhà máy lọc dầu tại Philippines.
Phân bón: Philippines là một quốc gia nông nghiệp, và sự gián đoạn nguồn cung phân bón từ Trung Đông có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng lương thực trầm trọng. Iran đã cam kết đảm bảo an toàn cho các chuyến tàu chở phân bón hướng về Manila.
Nguồn năng lượng thay thế: Thỏa thuận cũng mở đường cho việc vận chuyển khí hóa lỏng (LNG) và các nhiên liệu khác, giúp Philippines đa dạng hóa nguồn cung trong bối cảnh khẩn cấp.
Ngành hàng hải không chỉ là một phương tiện vận chuyển mà còn là “máy in tiền” và là công cụ bảo đảm ổn định xã hội của Philippines.
Giá trị trực tiếp và lớn nhất mà Philippines mang lại cho chính mình thông qua hàng hải chính là nguồn kiều hối khổng lồ từ thuyền viên. Philippines hiện là nhà cung cấp thuyền viên quốc tế lớn nhất thế giới với khoảng 400.000 người làm việc trên khắp các đại dương.
Số tiền 6,94 tỷ USD mà các thuyền viên gửi về nước mỗi năm không chỉ giúp hàng triệu gia đình có cuộc sống tốt hơn mà còn là nguồn ngoại tệ quan trọng giúp chính phủ duy trì cán cân thanh toán và ổn định tỷ giá hối đoái của đồng Peso.
Việc được Iran cấp quyền đi qua Hormuz đã mang lại cho Philippines một “giá trị an ninh” không thể đo đếm bằng tiền. Giữa lúc giá dầu thế giới dao động quanh mức 100 USD/thùng do chiến sự, việc đảm bảo được dòng chảy dầu mỏ không bị gián đoạn giúp Philippines tránh được kịch bản sụp đổ kinh tế.
Một điểm sáng rực rỡ trong nỗ lực hiện đại hóa là vị thế của Philippines trong ngành đóng tàu. Philippines hiện là quốc gia đóng tàu lớn thứ 4 thế giới. Vào ngày 15/1 vừa qua, Philippines đã ghi dấu ấn lịch sử khi hạ thủy con tàu “Brave Pioneer” tại Cebu. Đây là tàu chở hàng rời chạy bằng methanol đầu tiên trên thế giới được đóng tại Philippines.
Philippines đã cho thấy rằng, một quốc gia quần đảo dù nhỏ bé về quân sự vẫn có thể buộc các cường quốc phải “mở đường” cho mình, miễn là họ nắm giữ được những mắt xích không thể thay thế trong dòng chảy của thế giới.