Cơn khát doanh thu và rủi ro chuỗi cung ứng đứt gãy
Xung đột tại Iran và việc phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến đường thủy huyết mạch vận chuyển gần 1/5 lượng dầu khí toàn cầu trước khi chiến sự nổ ra đã giáng đòn mạnh vào sản lượng của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), đồng thời dịch chuyển trọng tâm của ngành công nghiệp này ra khỏi khu vực Trung Đông.
Vẫn chưa rõ thời điểm chính xác eo biển sẽ được mở cửa trở lại, cũng như cục diện thị trường khi đó sẽ ra sao. Mặc dù Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định, giao thông qua tuyến đường thủy này cần sớm trở lại bình thường như trước chiến tranh, Iran vẫn quyết tâm duy trì một mức độ kiểm soát nhất định. Điều này cho thấy bất kỳ sự phục hồi nào cũng sẽ diễn ra trong sự thận trọng, đi kèm với nhiều tranh chấp và khó khăn.
Dù vậy, giữa bối cảnh bất ổn, có một hệ quả gần như không thể tránh khỏi, đó là Ả Rập Xê-út, Bahrain, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, Iraq và Iran đều sẽ tìm mọi cách tối đa hóa sản lượng xuất khẩu để bù đắp các khoản thâm hụt ngân sách khổng lồ do xung đột gây ra.
Theo các tính toán, việc mất đi khoảng 13 triệu thùng dầu xuất khẩu mỗi ngày từ Trung Đông (tương đương 13% nguồn cung toàn cầu) kể từ khi chiến sự bùng phát vào ngày 28/2 đã khiến khu vực này bốc hơi hơn 80 tỷ USD doanh thu.
Thêm vào đó, thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng năng lượng bao gồm các nhà máy lọc dầu, kho chứa, tàu chở dầu và nhà máy khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng lên tới hàng chục tỷ USD.
Động lực để các quốc gia này nhanh chóng bơm dầu ra thị trường là rất lớn, xuất phát từ nhu cầu bị dồn nén của các nhà nhập khẩu năng lượng hàng đầu, đặc biệt là tại châu Á.
Trong suốt thời gian xung đột, các chính phủ và nhà máy lọc dầu châu Á đã phải cắt giảm mạnh mức tiêu thụ và rút bớt hàng tồn kho. Giờ đây, họ đang rất khao khát xây dựng lại kho dự trữ chiến lược của mình.
Tỷ lệ đóng góp của OPEC vào sản lượng dầu mỏ toàn cầu.
Tuy nhiên, cung và cầu khó có thể phục hồi đồng nhịp. Trước hết, các nhà sản xuất dầu khí Trung Đông có thể mất nhiều tháng để khôi phục lại phần lớn mức sản lượng 11 triệu thùng/ngày đã bị gián đoạn. Việc xác định xem nhu cầu thực tế đã sụt giảm bao nhiêu và bao nhiêu phần trăm chỉ đơn thuần là “bị trì hoãn” vẫn còn là một dấu hỏi lớn.
Cộng hưởng với những lo ngại dai dẳng về địa chính trị, quá trình phục hồi trên thị trường dự kiến sẽ diễn ra không đồng đều và đứt gãy, gây áp lực lên chuỗi cung ứng và tạo ra chu kỳ biến động mới cho giá dầu.
Trong lịch sử, những điều kiện như vậy thường là cơ hội để OPEC phô diễn sức mạnh. Tổ chức này cùng các đồng minh (bao gồm cả Nga) đã nhiều lần can thiệp thành công để ổn định thị trường trong các cuộc khủng hoảng bằng cách điều tiết sản lượng. Minh chứng rõ nét nhất là đại dịch COVID-19, khi các đợt cắt giảm và tăng sản lượng được phối hợp nhịp nhàng đã giúp neo giữ giá dầu vượt qua những cú sốc cực đoan.
Thế nhưng, trong bối cảnh hiện tại, liên minh này dường như không còn đủ khả năng để đóng vai trò “người cầm trịch” đó nữa.
Vị thế OPEC lung lay và chia rẽ
Cuộc chiến đã khiến OPEC suy yếu từ bên trong. Theo dữ liệu từ Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA), sản lượng dầu mỏ của OPEC trong tháng 4 đã lao dốc xuống mức trung bình 20 triệu thùng/ngày, so với mức 31 triệu thùng/ngày của tháng 2. Thị phần sản lượng toàn cầu của khối này cũng chạm đáy kỷ lục, chỉ còn khoảng 22%.
Đòn giáng nặng nề hơn cả đến từ quyết định rời nhóm của UAE hồi tháng 4 để theo đuổi chiến lược tăng trưởng sản lượng độc lập. Động thái này không chỉ phá vỡ sự đoàn kết của OPEC mà còn thách thức trực tiếp quyền lực của Ả Rập Xê-út.
Tình hình càng trở nên nan giải khi Nga không thể gia tăng xuất khẩu để đóng vai trò nhà cung cấp điều tiết trong liên minh OPEC+.
Ả Rập Xê Út cũng đã tận dụng xung đột để kiếm lợi từ việc giá dầu mỏ leo thang.
Trong bối cảnh đó, việc mở lại eo biển Hormuz sẽ đẩy Riyadh vào thế tiến thoái lưỡng nan. Các thành viên OPEC đang khao khát doanh thu, có khả năng sẽ cạnh tranh khốc liệt để giành lại thị phần, ồ ạt đẩy dầu ra thị trường và tạo áp lực giảm giá mạnh.
Riyadh sẽ phải đối mặt với một bài toán cực khó là làm sao thuyết phục các nước này “kiềm chế vòi bơm” để hỗ trợ giá dầu. Trong khi chính các động thái thời chiến của Ả Rập Xê-út cũng đang làm suy yếu tiếng nói của quốc gia này.
Bằng việc chuyển hướng hơn 60% lượng dầu xuất khẩu qua Biển Đỏ, Riyadh đã tranh thủ hưởng lợi từ đà tăng giá trong suốt xung đột. Giờ đây, họ sẽ rất khó thuyết phục các nước không có tuyến đường thay thế như Iraq hay Kuwait kiềm chế sản lượng khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại.
Các tín hiệu chính sách gần đây của OPEC càng củng cố thêm xu hướng này. Hôm chủ nhật vừa qua, nhóm đã nhất trí tăng sản lượng tháng thứ tư liên tiếp. Với tốc độ hiện tại, về mặt lý thuyết, OPEC+ đang trên đà đảo ngược hoàn toàn mức cắt giảm 1,65 triệu thùng/ngày đã được thống nhất vào năm 2023 trước thời điểm tháng 9.
Nguy cơ dư cung bủa vây
Chắc chắn rằng, nguồn cung sẽ không thể phục hồi trong một sớm một chiều. Tuy nhiên, cán cân rủi ro đang nghiêng hẳn về kịch bản dư cung.
Theo nhà phân tích Jorge Leon của Rystad Energy, việc dầu của OPEC quay trở lại thị trường, cộng hưởng với sản lượng duy trì ở mức cao từ các quốc gia như Mỹ, Brazil và Venezuela, có thể đẩy thị trường toàn cầu vào tình trạng dư thừa khoảng 5 triệu thùng/ngày trong những tháng đầu sau khi Hormuz mở cửa hoàn toàn.
Quan trọng hơn, các nhà sản xuất bên ngoài vùng Vịnh (bao gồm cả một số thành viên OPEC) đã tranh thủ củng cố vững chắc vị thế thị trường của họ trong suốt cuộc khủng hoảng. Điều này biến nỗ lực giành lại thị phần đã mất của các nhà sản xuất vùng Vịnh trở thành một nhiệm vụ bất khả thi, trừ khi họ chấp nhận lao vào một cuộc chiến về giá (price war).
Trong nhiều thập kỷ qua, liên minh các nhà sản xuất này đã không ít lần cho thấy sự sẵn sàng tham gia vào các cuộc chiến dìm giá khốc liệt. Tuy nhiên, nếu châm ngòi cho một cuộc chiến như vậy vào lúc này – ngay sau cú sốc đứt gãy nguồn cung tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ – tình hình có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát và đẩy nhanh hơn nữa sự sụp đổ của “kỷ nguyên OPEC”.