Vũ khí giúp Trung Quốc duy trì vị thế thống trị không phải thuế quan hay cấm vận thương mại mà nằm ở quyền định giá.
Theo Oilprice, sức mạnh của Bắc Kinh không chỉ nằm ở việc kiểm soát phần lớn nguồn cung đất hiếm toàn cầu, mà còn ở khả năng chi phối mặt bằng giá của cả thị trường trong thời gian dài thông qua Chỉ số giá kim loại châu Á (Asian Metal Index – AMI), vốn từng được xem là chuẩn tham chiếu quan trọng với ngành. Từ đó, Trung Quốc tạo ra một vòng lặp khiến các đối thủ gần như không có cơ hội lớn mạnh: đẩy giá lên khi cần, rồi kéo giá xuống đúng thời điểm.
Từ lúc cấp phép, xây dựng hạ tầng, hoàn thiện công nghệ xử lý quặng cho tới khi tạo ra sản phẩm đạt chuẩn công nghiệp thường mất nhiều năm và tiêu tốn lượng vốn khổng lồ. Chính khoảng trễ đó trở thành điểm yếu chí mạng. Bởi ngay khi các dự án ngoài Trung Quốc bước vào giai đoạn chuẩn bị thương mại hóa – thời điểm doanh nghiệp bắt đầu cần dòng tiền để trả nợ và hoàn vốn, thị trường thường bất ngờ chứng kiến nguồn cung giá rẻ xuất hiện trở lại với khối lượng lớn, kéo giá lao dốc nhanh chóng.
Khi giá rơi xuống dưới ngưỡng hòa vốn, toàn bộ bài toán tài chính lập tức đảo chiều. Những dự án từng được ca ngợi là chiến lược trở thành gánh nặng vốn, cổ phiếu lao dốc, ngân hàng siết tín dụng, còn nhà đầu tư rút lui vì không còn nhìn thấy triển vọng lợi nhuận. Không ít doanh nghiệp phá sản vì không thể sống sót trong một thị trường mà đối thủ vừa là nhà cung cấp lớn nhất, vừa có khả năng chấp nhận bán rẻ đủ lâu để bào mòn sức chịu đựng của tất cả những người còn lại.
Cuộc khủng hoảng đất hiếm năm 2010 là ví dụ điển hình nhất. Sau khi Bắc Kinh siết nguồn cung sang Nhật Bản giữa lúc căng thẳng địa chính trị leo thang, giá dysprosium oxide tăng dựng đứng từ khoảng 90 USD/kg lên hơn 2.300 USD/kg. Cú sốc giá này lập tức thổi bùng làn sóng đầu tư tại phương Tây: mỏ Mountain Pass ở Mỹ được tái khởi động, trong khi hàng loạt dự án mới tại Bắc Mỹ và Australia được xúc tiến với tham vọng phá thế độc quyền của Trung Quốc.
Tuy nhiên, cơn sốt ấy không kéo dài. Chỉ vài năm sau, giá dysprosium oxide lao dốc xuống dưới 200 USD/kg, xóa sạch biên lợi nhuận của nhiều dự án và đẩy không ít doanh nghiệp vào khủng hoảng. Molycorp – cái tên từng được kỳ vọng hồi sinh ngành đất hiếm Mỹ cuối cùng cũng phải nộp đơn phá sản vào năm 2015.
Luật chơi bắt đầu thay đổi
Tuy nhiên, cán cân quyền lực trên thị trường đất hiếm đang xuất hiện những vết nứt đầu tiên. Reuters cho biết Mỹ và Liên minh châu Âu đang thúc đẩy kế hoạch hành động chung nhằm đối phó với những thực hành phi thị trường đang làm méo mó chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược. Những công cụ như cơ chế giá sàn hoặc điều chỉnh theo biên giới đang được nghiên cứu để bảo vệ các dự án nội địa trước chiến lược phá giá.
Cùng lúc, quy định mua sắm quốc phòng mới của Mỹ sẽ có hiệu lực từ năm 2027, cấm sử dụng vật liệu đất hiếm có nguồn gốc Trung Quốc trong nhiều hệ thống vũ khí. Điều này tạo ra một thị trường tiêu thụ bắt buộc, ổn định và ít phụ thuộc hơn vào biến động giá ngắn hạn. Nói cách khác, nhu cầu giờ đây không còn hoàn toàn do thị trường quyết định mà được dẫn dắt bởi chính sách và an ninh quốc gia.
Canh bạc mới của phương Tây
Trong bối cảnh đó, REalloys tại Bắc Mỹ đang nổi lên như một quân bài chiến lược mới. Khác với nhiều dự án thất bại trước đây, doanh nghiệp này xây dựng chuỗi cung ứng khép kín từ nguồn nguyên liệu tại Canada đến khâu tinh luyện và sản xuất nam châm tại Ohio. Quan trọng hơn, dây chuyền xử lý mới được phát triển theo hướng không phụ thuộc công nghệ Trung Quốc, sử dụng hệ thống AI giúp giảm mạnh nhu cầu nhân lực nhưng vẫn nâng cao độ tinh khiết sản phẩm.
Theo kế hoạch, đến đầu năm 2027, REalloys có thể đạt sản lượng khoảng 525 tấn neodymium-praseodymium cùng 30 tấn dysprosium oxide mỗi năm. Nếu đạt mục tiêu, đây có thể trở thành nguồn cung đất hiếm nặng lớn nhất bên ngoài Trung Quốc.
Kỷ nguyên độc quyền có lung lay?
Đất hiếm hiện là mắt xích sống còn trong xe điện, chip AI, trung tâm dữ liệu, thiết bị công nghiệp hiệu suất cao và hàng loạt hệ thống quốc phòng tối tân. Nhu cầu ngày càng tăng từ các tập đoàn công nghệ và quốc phòng lớn đang biến cuộc chiến đất hiếm thành bài toán an ninh kinh tế toàn cầu, thay vì chỉ là câu chuyện thương mại.
Trong suốt 20 năm, Trung Quốc gần như luôn chiến thắng bằng cùng một chiến thuật: để giá tăng, hút vốn đối thủ rồi kéo giá sập để xóa sổ cạnh tranh. Nhưng khi luật chơi bắt đầu thay đổi bởi chính sách, công nghệ và nhu cầu bắt buộc từ các nền kinh tế lớn, thế độc quyền ấy lần đầu tiên đứng trước một phép thử thực sự.
Những diễn biến trong 12 tháng tới có thể sẽ quyết định liệu “vũ khí giá cả” của Bắc Kinh còn đủ sức giữ ngai vàng đất hiếm toàn cầu, hay một kỷ nguyên cạnh tranh mới đang mở ra.